ELAZIĞ TARİHİNDE

ESNAFIN KEPENK İNDİRME

OLAYLARI

Mehmet TOPAL

Gazeteci/Yazar

Halkla İlişkiler Uzmanı

Elazığ esnaflarıyla Elazığ halkı, tarih boyunca hükümet kararlarını üç kez; kepenk indirmek, kontak kapatmak ve şehirde ekonomik hayatı kesmek suretiyle protesto ederek, seslerini en yüksek makamlara duyurmuş, bu eylemlerinin her üçünden de istedikleri olumlu sonucu almışlardır.

Bu protesto eylemlerinin ilk ikisi Harput’ta, üçüncüsü ise Elazığ’da meydana gelmiştir.

BİRİNCİ KEPENK İNDİRME OLAYI

HARPUT KAYMAKAMLIĞI

AÇILMASI İÇİN YAŞANDI

Elazığ halkının desteğindeki esnafların; protesto eylemlerinden birincisi 1897 yılında Osmanlı Hükümeti döneminde gerçekleşmiştir.

Elazığ’ın, İkinci Mahmud dönemine tesadüf eden 1834 yılında Harput’un Meziresine kurulmasının üzerinden 63 yıl geçtikten sonra, Harput halkı iş takibi için Elazığ’a gidip gelmekten, yaşadıkları zaman kaybından ve yaptıkları masraflardan kurtulmak, bu arada incinen gururlarını da kurtarmak amacıyla, 1897 yılında kasabalarının 3. sınıf bir kaymakamlık açılarak kazaya çevrilmesi isteğinde bulunurlar. Harputluların bu isteği ekonomik sebeplerden yani bütçe yetersizliğinden dolayı hükümet tarafından yerine getirilemez.

Aradan bekleyişle dolu iki uzun yıl geçince, Harput halkının sabrı iyice taşmaya başlar. Esnaflar söz ve eylem birliği içerisinde İstanbul’daki Babıali Hükümetini telgraf yağmuruna tutarak, çarşı-pazardaki tüm kepenkler indirilir.

Bu davranışlarıyla hükümete olan protestolarını ortaya koyarak, seslerini duyurmak ve olumlu bir sonuç almak isterler. Harput’ta olayların büyüyeceğini istihbarat alan Mamuretü’l-Elaziz Valiliği, inceleme yapmak üzere iki görevliyi Harput’a gönderir. İncelemeye gelen bu iki resmi görevli Harput Belediyesinde iken, halk ve esnaftan oluşan bin civarındaki kalabalık Belediye binasını basarak, Belediye Başkanı’nı darp edip yaralanmasına sebebiyet verirler.

Bu tepkilerin duyulması üzerine Maliye Bakanlığının, Harput’ta Kaymakamlık kurulmasının uygun olacağını belirten 28 Kasım 1898 tarih ve 2436 sayılı yeni bir mazbata daha düzenlenir. Ne var ki, aynı ekonomik nedenlerden dolayı Harput Kaymakamlığı yine hayata geçirilemez.

Harputlular, kafalarına iyicene taktıkları ve adeta bir saplantı haline getirdikleri “Harput’a Kaymakamlık açılması” fikrini gerçekleştirmekten  asla vazgeçmezler. Aksine yıllardan beri Harput’ta yaşayarak almış oldukları yönetim merkezinin fertleri olmanın kazandırdığı kültür ve cesaretle, bu kez İstanbul’a aklı başında bir temsilci gönderme ve meramlarını hükümete adam akıllı anlatma yolunu tercih ederler. Yapılan görüşmelerden sonra, Efendigillerden meşhur vaiz ve alim olan Hacı Mehmed Said Efendi’yi bu iş için biçilmiş kaftan olarak oy birliği ile temsilci seçerler.

Harput halkının tam yetkisiyle temsilci seçilen Hacı Mehmed Said Efendi, İstanbul’a giderek burada bir dizi temaslarda bulunur. Babıali Hükümeti yetkileriyle çeşitli görüşmeler yaparak, Harput’a bir Kaymakamlık açılmasının uygun olacağını, böyle bir kararın Harputluların idareye olan küskünlüğünü gidermek suretiyle gönlünü kazanacağını uzun uzun dile getirir.

Bu temaslar olumlu sonuçlanarak tarihin her döneminde önemli bir yerleşim yeri ve bir idare merkezi olan Harput’un, kasaba statüsünden ilçe statüsüne alınmasına 28 Temmuz 1899 tarihinde 946 sayılı Hükümet tezkeresiyle karar verilir. Neticede Harput Kaymakamlığı 7 Ağustos 1899 tarihinde törenle açılır. Harput Kaymakamlığının açılması, halk ve esnaf arasında büyük bir sevinç ve memnuniyetle karşılanır. Harput ilçesine; çevresinde yer alan 41 köy ile 50 köye sahip bir merkez olan Sarını Nahiyesi’de  bağlanır.

İKİNCİ KEPENK İNDİRME

 MÜFTÜ BEYZADE İÇİN

VALİ HASAN BEYE KARŞI YAPILDI

Elazığ’ın tarihindeki ikinci kepenk indirme eylemi Müftü Beyzade Hacı Mehmet Nuri Efendi’nin kasıtlı olarak görevden alındığı, 1903 yılında Vali Hasan Beyin protesto edilmesiyle yaşanmıştır.

Müftü Beyzade Hacı Mehmet Nuri Efendi’nin bazı konularda Vali ile çatışması üzerine Vali Hasan Bey ile arası açılır. Bunun üzerine   hükümetle temas kuran Vali Hasan Bey, göstermiş olduğu gerekçelerle Müftü Beyzade Efendi’yi görevden aldırıp, yerine Faik Efendi’yi tayin ettirir.

Harput Halkı, bu değişiklikten memnun kalmaz. Esnaflarca bütün dükkanlar günler boyunca kapatılır. Halk geceli-gündüzlü, Telgrafhane önünde toplanıp İstanbul’da bulunan Bab-ı Ali Hükümetine ve Saray’daki Padişah Sultan Hamid’e şikayetlerini bildirir ve yapılan haksızlığın düzeltilmesini isterler.

Hükümet; Harput Halkı’nın istek ve şikayetlerini inceledikten sonra 1904 yılında Elazığ Valisi Hasan Beyi görevinden alır. Meşrutiyetin ilanı üzerine Müftü Faik Efendi görevinden alınarak, Müftülük görevi yine Beyzade Mehmed Nuri Efendiye teklif edilir. Beyzade Efendi bunu kabul etmez.

Ardından 1908-1918 yılları arasında Milletvekili olarak iki dönem Elazığ’ı temsil eder. 1925’de meydana gelen Şeyh Sait İsyanı sırasında, Vali Halit Beyin kaçarak Elazığ’ı terk etmesi üzerine, bizzat Atatürk’ün atamasıyla Elaziz Valiliğine vekaleten bakar.

ÜÇÜNCÜ KEPENK İNDİRME EYLEMİ

12 EYLÜL’DEN ÖNCE

ELAZIĞ’DA YAPILDI

Elazığlıların üçüncü kepenk indirme eylemi ise MHP’li Belediye Başkanı Behçet SUSMAZ’ın Birinci Belediye Başkanlığı döneminde ve birincisinden 81, ikincisinden de tam 75 yıl sonra Cumhuriyet’in 55.nci yılına isabet eden 1978 yılında, Elazığ şehir merkezinde anarşiyi durdurmakta yetersiz kalan Elazığ Valisi Güngör Aydın ile İçişleri Bakanı İrfan Özaydınlı’ya karşı bir protesto olarak yapılmıştır.

O sırada ülkemiz “Koalisyon Hükümeti” tarafından yönetiliyordu. Bülent Ecevit, “Karaoğlan Efsanesi” ile Başbakandı. Memleket, 70 sente muhtaç durumdaydı. Piyasada mal yoktu. Döviz bulunmuyordu ve döviz bulundurmak yasalara göre bir suçtu. Akaryakıt ürünlerinden fuel-oil, benzin, gazyağı, tüpgaz, margarin ve sıvı yağlar karaborsaydı. Her tarafta karaborsacılık ve Kemal Sunal’ın filmlerinde hicvedildiği gibi uzun uzun kuyruklar vardı. Odun ve kömür gibi yakacaklarla akaryakıt ürünleri Valilikler tarafından kısıtlı ve tahsisli olarak veriliyordu. Elazığ Belediyesine Vilayetçe kırk kanaat verilen kömür tahsisinde ve Belediye otobüslerine verilen mazot tahsislerinde de aksaklıklar yaşatılıyordu. Toplu taşıma aracı olan Belediye otobüsleri seferlerini sağlıklı yapamıyorlardı.

Anarşi; şehirde kol geziyor, cadde ve sokaklarda insanlar “sağcı-solcu” diye karşılıklı olarak acımadan birbirlerini öldürülüyorlardı. Can güvenliği olmayışı yüzünden esnaflar, aydınlar ve tanınmış kişiler toplum üzerinde toplumsal baskı kurması için acımadan  kurşunlanarak hayatlarını kaybediyorlardı. Ardı ardına ev ve işyerlerine atılarak patlatılan bombalar da can ve mal kaybına neden oluyordu. Çoğu olayların failleri bulunamıyordu. İnsanlar sabahları evlerinden çıkarlarken birbirleriyle vedalaşıyor, akşamları ise kahpe bir kurşuna kurban gitmeden evlerine dönenler de hasretle ve Allah’a şükürler edilerek karşılanıyordu.

Polisin “Pol-Bir” ve “Pol-Der” diye iki ayrı zıt gruba bölünmesinden dolayı kimse güvenlik güçlerine güvenmiyordu. Şehrin Gazi ve Hürriyet Caddeleri, Elazığ’ı iki ayrı kurtarılmış bölgeye ayırmıştı. Şehir içerisinde seyahat etme ve yaşama özgürlüğü her geçen gün biraz daha daralıyordu. Otogara gelen müşterileri, o dönemin en popüler ticari taksileri olan “Hacı Murat”ların sürücüleri şehrin kuzey mahallelerine götürmeyip, Gazi Caddesine kadar getirip orada bırakıyorlardı. Aynı sıkıntı şehrin kuzeyinde de yaşanıyor, bu bölgede bulunan hastanelerin önlerindeki taksicilerde şehrin güney mahallelerine müşteri taşımıyorlardı. Zaten dar olan Elazığ Ekonomisi bu anarşi yüzünden ikiye bölünmüş, adeta can çekişiyordu.

Bütün bu aksaklıklar halk ve esnaflarla belediyeyi karşı karşıya getiriyordu. Elazığ Belediyesi, imkanları nisbetinde kendini zorlamak suretiyle “Tanzim Satış Mağazaları” açarak halkı yokluklardan ve bu kuyruklardan kurtarmaya çalışıyordu. Ancak gelinen nokta da tek çare ve tek çözüm “şehirde tüm kepenkleri indirmek ve tüm kontakları kapatmak” şeklinde gözüküyordu.

Vali Güngör Aydın Elazığ’da görev yaptığı süre içerisinde, tüm Türkiye gibi Elazığ’ı da yakıp kavuran “sağ-sol” ve “alevi-Sünni” çatışmasında, olayların büyümesini adeta körüklediği gibi, aklıselim Elazığlıların uyarılarını dikkate almadığı, bu tutumuna inatla devam ettiği için protesto edilmiştir. Esnafların Valinin görevden alınması için kepenklerini kapatması, halkın eski Hükümet Konağı önünde ve çevresinde toplanarak sesli ve pankartlı protestolarda bulunması, “VALİ İSTİFA!” seslerinin her geçen gün biraz daha yükselmesi, bir anda ulusal basın kuruluşlarını Elazığ’a dökmüştür. Üç gün boyunca Elazığ’daki protesto olayları fotoğraflı olarak ulusal gazetelerin ilk sayfalarında manşetten yer almıştır.

Elazığ halkı ve esnafının bu eylemine tüm meslek kuruluşları, sivil toplum örgütlerinden ve hatta genelevdeki hayat kadınlarında bile destek verilmiştir. Elazığ’da 3 gün boyunca kontaklar ve kepenkler açılmamış, kitle ulaşım araçları çalışmamış, büyük bir açlık tehlikesi kendisini göstermiştir. Halk gazetecileri ve şehre gelen yabancıları evlerinde yedirip, yatırarak onlara sahip çıkmış herkes evlerindeki stoklarında ne varsa birbiriyle paylaşmıştır.

Sonuçta Elazığ Valisi Güngör Aydın, İçişleri Bakanlığı tarafından Antalya iline tayin edilerek, oradan da merkeze çekilmiştir. O günlerde rahmetli Ahmet Kabaklı ise Tercüman Gazetesi’nde yayınladığı makalesine “Al, Antalya!” başlığını kullanmıştır..

Kaynaklar:

1. Başvekalet arşivi, dahiliye, No:801

2. Başvekalet arşivi, irade-i seniyye, dahiliye H. 1317, No:16

3. İshak SUNGUROĞLU, Harput Yollarında, cilt:1, syf:218, 1968-İstanbul

4. İshak SUNGUROĞLU, Harput Yollarında, cilt:2, syf:116-119, 1968-İstanbul

5. Mehmet TOPAL, Elazığca, 2.Baskı, sayfa;9, 1995-Elazığ